Na vele jaren op koninginnedag alle kraampjes en festivals te zijn afgesjokt hadden we nu eens zin om de mensenmassa te ontvluchten en zijn door het rivierenland via Zaltbommel naar het westen gereden richting Woudrichem om op een landtong waar de Maas en de Waal samen komen halt te houden bij kasteel Loevestein.

Ooit ben ik er als kind al wel eens geweest. Met de auto naar de haven van Woudrichem en dan met de pont/voetveer naar het kasteel. Een avontuurlijke toch voor een jongetje van 12 jaar!

En natuurlijk kende ik dat verhaal van Hugo de Groot die ontsnapte uit kasteel loevestein door zich te verstoppen in de boekenkist. Maar waarom hij daar gevangen zat en wat er toen in die tijd speelde was me eigenlijk ontgaan.

Maar zoxe2x80x99n middagje rondlopen in- en om het kasteel nu 30 april 2011 heeft me veel informatie verschaft! Wat kwam ik zoal te weten? welnu, het volgende.

Wat de Zeven Provincixc3xabn in de zestiende eeuw bijeen bracht was hun gezamenlijke afkeer van het Spaanse bestuur. In veel andere opzichten (zoals qua godsdienst en bevolkingssamenstelling) waren de provincies nogal verschillend en hadden ze niet dezelfde belangen. Daarom kozen zij ook voor een losse verbinding in de vorm van een statenbond (confederatie). Die was vooral bedoeld als een militair verbond tegen Spanje. Verder bewaakte iedere provincie angstvallig haar zelfstandigheid. In theorie waren alle Zeven Provincixc3xabn gelijk. Maar het machtige en rijke Holland betaalde het grootste deel van de oorlogskosten.

Van Oldenbarnevelt, de Hollandse landsadvocaat, wilde in ruil daarvoor ook meer macht. Dit riep verzet op bij de andere provincies.

De tegenstellingen tussen de provincies verdwenen nooit helemaal. Ieder sociaal, religieus of politiek geschil leidde meteen tot spanningen tussen de provincies. Het echte probleem xe2x80x93 maar tegelijkertijd ook de kracht xe2x80x93 van de Republiek was dat de provinciale zelfstandigheid het gemeenschappelijk, xe2x80x98nationaalxe2x80x99 belang vaak in de weg zat. Dit loopt als een rode draad door de geschiedenis van de Republiek.

Dit probleem werd al heel vroeg gezien. Hugo de Groot doet nog voor 1600 in een geschrift een voorstel om tot een beter landelijk bestuur te komen. Hij klaagt daarbij voortdurend dat juist het xe2x80x98provinciaal denkenxe2x80x99 en het gebrek aan centraal gezag een efficixc3xabnt besturen van het land onmogelijk maken. Een oplossing voor dit probleem werd nooit  gevonden.

De concurrentie tussen de steden onderling en tussen de provincies was tegelijkertijd een belangrijke motor achter het economische en dus politieke succes van de Republiek. Zoals het motto van de Unie luidde: Res parvae concordia crescunt (Kleine zaken groeien en bloeien door eendracht).

xe2x80x9cVanaf het moment dat het christendom zich verspreidde, is er verdeeldheid ontstaan. Uiteenlopende leermeesters en sekten staken de kop op en vervreemdden christenen onderling van elkaar op dezelfde wijze als tevoren christenen en niet-christenen van elkaar verschilden. … Die ziekte begon al lang geleden. Maar in onze dagen … is dat zover gekomen dat er echt paal en perk aan moet worden gesteld. Want het blijft niet bij onverschilligheid en rivaliteit, maar onverzoenlijke haat en woede. Ja xe2x80x93 werkelijk ongehoord! xe2x80x93 heuse oorlogen worden ontketend onder geen ander voorwendsel dan dat van diezelfde religie die de vrede predikt. De beste remedie voor deze ziekte bestaat daarom hierin, dat we het aantal noodzakelijke geloofsartikelen beperken tot die enkele die vanzelfsprekend zijn … en voorts de medemenselijkheid in acht houden en de leidraad van de H. Schrift volgen.xe2x80x9d

Uit: Hugo de Groot, Meletius (1611) 

xe2x80x9cHet wezen van onze godsdienst is vrede en eensgezindheid.Die kunnen onmogelijk overleven als we niet ieder zijn persoonlijke vrije meningsvorming laten inzake allerlei aangelegenheden; immers, veel zaken zijn nu eenmaal bijzonder onduidelijk.xe2x80x9d

Uit: Hugo de Groot, Meletius (1611)

De staatsvorm van de Republiek (1581- 1795) is voor ons niet erg doorzichtig. Dat komt omdat de verschillen met onze huidige Nederlandse staatsvorm erg groot zijn, groter in elk geval dan de overeenkomsten. De Zeven Verenigde Provincixc3xabn waren in niet alle opzichten xc3xa9xc3xa9n land, maar zeven landen die op een aantal punten samenwerkten. Deze situatie is eigenlijk niet anders dan nu de samenwerking tussen de landen van de Europese Unie (EU). Toch werd de Republiek door andere staten weldegelijk als xc3xa9xc3xa9n land gezien.

 
slot Loevestein, de plaats waar Hugo de Groot gevangen werd gehouden omdat hij tegen het 'landsbelang' gehandeld zou hebben.  

De eigenlijke macht in de Republiek lag bij de Provinciale Staten. De Provinciale Staten zijn een beetje te vergelijken met de parlementen van de lidstaten in de EU. Zo is het Europese Parlement vergelijkbaar met de Staten Generaal in onze Republiek. Zoals wij ons nu vaak verzetten tegen te veel macht in xe2x80x98Brusselxe2x80x99, verzetten onze provincies zich toen tegen te veel macht in xe2x80x98Den Haagxe2x80x99. En zoals wij nu praten en nadenken over een xe2x80x98Presidentxe2x80x99 van Europa (net als een President van de Verenigde Staten) om naar buiten toe xc3xa9xc3xa9n stem en xc3xa9xc3xa9n beleid te hebben, wilden velen dat in de Republiek ook.

De Prins van Oranje wilde geen al te krachtige centraal bestuur, omdat hij ook wel inzag dat de Republiek veel baat had van de grote autonomie van steden en provincies.

De wens van de jonge De Groot om de rol van de Raad van State verder uit te bouwen, werd ook niet vervuld. En zo doorliep de Republiek een moeizaam staatsvormingsproces, waarbij veel beslissingen steeds vooruitgeschoven werden.

Zo bleven de Provincies tot op het laatst de baas in eigen xe2x80x98landxe2x80x99 en kwam er nooit een echt centraal bestuur tot stand.

Een soortgelijk probleem moet de komende jaren binnen Europa opgelost gaan worden: aan de ene kant is er de wens van een centraler bestuur in Europa, aan de andere kant houden de lidstaten graag vast aan hun xe2x80x98soevereiniteitxe2x80x99.

Vanaf 1550 zorgden geloofskwesties in heel Europa voor grote verdeeldheid. Veel vorsten bepaalden ten slotte dat hun eigen geloof voortaan ook het geloof van hun onderdanen moest zijn. Zij deden dit om de spanningen rond geloofskwesties te verminderen en de rust in hun land te bewaren. De bevolking had dan de keuze: aanpassen of vertrekken. Vanuit alle windstreken vertrokken veel mensen richting de Nederlanden. Hier was nog geen sterk centraal gezag ontwikkeld en bestond een grotere vrijheid van denken en geloofsuitoefening.

Binnen de Republiek was iedere provincie zelfstandig in zaken van geloof. Calvinisten uit Frankrijk (Hugenoten), uit de Zuidelijke Provincies en uit de Duitse landen kwamen hierheen, en zo gold de Republiek als bolwerk van tolerantie. Onder deze buitenlanders waren veel intellectuelen, bestuurders en handelaren. Zij hebben grote invloed gehad op de bewustwording van het politiek denken, de economische groei en de opbloei van kunsten en wetenschappen in de Nederlanden.

De opstand tegen Spanje was een strijd om het behoud van politieke rechten en geloofsvrijheden. De jonge Republiek maakte aanvankelijk naam als bolwerk van tolerantie. Zeker in  vergelijking met de omringende landen, waar absolute vorsten hun onderdanen een geloof oplegden. De Republiek speelde op dit punt een voortrekkersrol in Europa.

Ondertussen bleek al snel dat de verdraagzaamheid ook in onze streken niet eindeloos was. Toen de felle predikanten eenmaal vat kregen op een deel van de bevolking, probeerden zij ook de regering sterk te bexc3xafnvloeden. De xe2x80x98verstrengeling van de belangen van kerk en staatxe2x80x99 stortte ons land uiteindelijk in een diepe crisis.

Bij het sluiten van het verbond tegen Spanje, in de Unie van Utrecht in 1579, kwamen de onderhandelaars overeen dat er een grote mate van godsdienstvrijheid zou heersen in de Verenigde Provincixc3xabn. Dat was niet helemaal vol te houden, omdat de Calvinisten door hun aandeel in de vrijheidsstrijd en hun goede politieke organisatie stilletjes aan de xe2x80x98heersende kerkxe2x80x99 (Hervormde Kerk) werden. Tegelijkertijd bleven andere kerkgenootschappen actief en ook binnen de heersende kerk bestonden verschillen van mening, over bijvoorbeeld de predestinatie en over het aandeel van de kerk in de politiek.

Slot Loevestein, op een landtong waar Maas en Waal samen komen

Men schoof het oplossen van deze problemen lang voor zich uit. De strijd tegen Spanje eiste alle aandacht op. Met het sluiten van het Twaalfjarig Bestand in 1609 viel het buitenlandse gevaar weg. Op dat moment kwamen de binnenlandse problemen naar buiten. Dit stortte de jonge Republiek in een crisis die in 1618 tot uitbarsting kwam.

Maar omdat het probleem niet echt werd opgelost, bleef de scheiding van geesten bestaan tot aan het einde van de Republiek (1795) met de inval van de Fransen. Zelfs daarna bleef de oude geloofstegenstelling het maatschappelijke bestel bexc3xafnvloeden.

De Hollandse balling Hugo de Groot heeft in Parijs een nieuw werk uitgegeven met als titel Over het Recht van Oorlog en Vrede. Hierin zet hij zijn gedachten uiteen over alle aspecten van oorlogvoering. Zijn benadering vormt een doorbraak in het denken over de problematiek van oorlog en vrede. xe2x80x9cZijn oorlog en recht wel met elkaar te verenigen?xe2x80x9d, is een veelgestelde vraag. De Groot schrijft in het voorwoord: xe2x80x9cVerre van toe te geven dat in de oorlog alle recht ophoudt te bestaan, mag een oorlog juist alleen begonnen worden om het recht zijn loop te laten hebben en eenmaal begonnen slechts gevoerd worden binnen de grenzen van recht en goede trouw.xe2x80x9d

Op de vraag waarom hij dit werk heeft geschreven, is zijn antwoord al even duidelijk: xe2x80x9cIk ben er volstrekt van overtuigd dat er tussen de volkeren een gemeenschappelijk recht bestaat dat zowel de oorlogsverklaring als de oorlogvoering beheerst. Welnu, ik bespeur xe2x80xa6 door de gehele christelijke wereld een zelfs voor barbaren-volkeren beschamend gedrag in de oorlogvoering. Men grijpt voor de geringste aanleiding of zelfs zonder enige reden naar de wapens. En heeft men de wapens eenmaal opgenomen, dan heeft men geen enkele eerbied meer voor het goddelijk of menselijk recht, alsof vrij baan gegeven is voor alle mogelijke misdaden.xe2x80x9d Weinigen zullen daarover met De Groot van mening verschillen.

Niemand mocht zo maar een oorlog beginnen vond De Groot. De wapens mochten alleen opgepakt worden als allerlaatste middel, wanneer alle vreedzame middelen gefaald hadden. Een oorlog moest eerst officieel verklaard worden en was aan strikte regels gebonden. Hugo de Groot zette precies uiteen wanneer, door wie en hoe de oorlog verklaard mocht worden, hoe hij gevoerd moest worden en op welke wijze het doel van de oorlog, duurzame vrede, het best bereikt kon worden. Het Recht van Oorlog en Vrede is sindsdien een belangrijke leidraad gebleven voor de betrekkingen tussen de Staten.

Daarom ziet men dit werk uit 1625 wel als de oorsprong van het volkenrecht.

Het gebruik van wapens is het uiterste middel om een meningsverschil tussen staten op te lossen. Het komt pas aan de orde wanneer alle vreedzame middelen zijn uitgeput. Daarom is het van belang zo veel mogelijk vreedzame antwoorden te vinden op de vele vormen van conflict die zich kunnen voordoen. Dit is een kernpunt van de leer van Hugo de Groot. De voornaamste mogelijkheden voor vreedzame geschillenbeslechting zijn: Diplomatieke onderhandelingen

Vredespaleis Den Haag, gerechtsgebouw voor internationaal volkenrecht

De snelste manier om een geschil op te lossen is een rechtstreeks gesprek (dialoog) tussen de twee betreffende landen. Daarvoor hebben zij hun diplomatieke dienst. Diplomaten proberen in gesprekken aan de onderhandelingstafel een oplossing voor het probleem te vinden.

Andere – verdergaande – mogelijkheden zijn: Bemiddeling en verzoening, Commissies van onderzoek, Arbitrage, of Een internationaal Gerechtshof.

xe2x80x9cEr zijn zekere verplichtingen die zelfs in acht genomen moeten worden jegens hen door wie onrecht aangedaan is. Ook de wraak en de bestraffing kennen hun maat.xe2x80x9d

Cicero

xe2x80x9cOorlog richt zich tegen hen die zich door gerechtelijke uitspraken niet laten dwingen.xe2x80x9d

Demosthenes

xe2x80x9cWanneer de goede trouw wegvalt, vervallen alle betrekkingen tussen de mensen.xe2x80x9d

Aristoteles

xe2x80x9cAls men persoonlijk bedreigd wordt door acuut geweld dat levensgevaar met zich mee brengt en niet op enigerlei andere wijze kan worden afgewend, dan is de oorlog een geoorloofd middel, zelfs wanneer dit de dood tengevolge heeft van hem die dit gevaar veroorzaakte.xe2x80x9d

Hugo de Groot

De Groot verwoordt hier heel duidelijk dat oorlogvoering alleen is toegestaan bij vaststaand en onmiddellijk gevaar en niet op grond van een vermoeden hiervan. Een preventieve oorlog valt hier niet onder.

Het werk van Hugo de Groot is eeuwenlang een leidraad en inspiratiebron geweest voor rechtsgeleerden over de hele wereld. Maar ook anderen gebruikten zijn ideexc3xabn, zoals politici en diplomaten, ook nog in onze tijd. In het Handvest van de Verenigde Naties en De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens vinden we veel gedachten van Hugo de Groot terug. Net zoals in onze eigen wetgeving en in de rechtsspraak. In de praktijk van alledag wordt het gedachtegoed van Hugo de Groot waarschijnlijk nog het meest gebruikt door de rechters van de internationale gerechtshoven en tribunalen in Den Haag. Dat zijn het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof, het Joegoslavixc3xab- Tribunaal en het ermanente Hof van Arbitrage. Hugo de Groot is altijd wereldberoemd geweest. Als jurist, diplomaat en godgeleerde. Zijn streven naar xc3xa9xc3xa9n rechtssysteem voor alle volkeren en zijn pleidooi voor de vrijheid van de wereldzeexc3xabn zijn altijd en overal zeer gewaardeerd. Zijn pogingen om de katholieke en protestantse kerken bijeen te brengen konden op veel minder enthousiasme rekenen. De laatste honderd jaar is De Groot vooral bekend als xe2x80x98Vader van het Volkenrechtxe2x80x99, met name in Amerika en Engeland. Tijdens de Eerste Haagse Vredesconferentie in 1899 nodigde de Amerikaanse delegatie op 4 juli, de Amerikaanse nationale feestdag, het hele congres uit voor een kranslegging bij het graf van De Groot in de Nieuwe Kerk in Delft. In toespraken werd Hugo de Groot toen geprezen als een van de grondleggers van de Amerikaanse Constitutie. Zijn geschrift Het Recht van Oorlog en Vrede werd geroemd als het meest invloedrijke werk ter wereld, op de bijbel en koran na.

Meer informatie: Download 20110430 krant-2007-2

Ik werd geraakt op die koninginnedag in Slot Loevestein. Door de geschiedenis en de personen die daarin een rol speelden. De kracht van eenheid in verscheidenheid (de 7 provincien). De republiek van de 7 provincien als bolwerk van tolerantie in de zestiende eeuw. De verrassende parallellen met de situatie nu in de wereld. De ontwikkeling van het oorlogsrecht, (volkenrecht) en het zeerecht door Hugo de Groot en de werledwijde doorwerking daarvan tot op nu. 

Maar waarom op deze weblog over spirituele politiek?

Omdat ik in deze geschienis mensen zie die - met al hun beperkingen – hier met een open geest, vrijzinning, zoekend, onderzoekend, grenzen verleggend bezig zijn. Ten gunste van land en volk. Ten gunste van de wereld. Ten gunste van de individuele mens. Omdat deze mensen en hun geschiedenis als voorbeeld kunnen dienen!